Samobójstwo Europy

28 marca 2015 | 13:25

Chwalba_Samojstwo Europy_m

Sytuacja polityczna w Europie nie jest prosta. Czy jednak jest na tyle skomplikowana i niebezpieczna, że mają rację ci, którzy wyczuwają atmosferę wojenną? Część komentatorów mniej lub bardziej rozsądnych nie boi się określić bieżącej sytuacji, jako grożącej wybuchem trzeciej wojny. Czy słusznie? Czy nie wywołują wilka z lasu?

W charakterze przestrogi proponujemy przeczytanie książki profesora Andrzeja Chwalby, historyka z Uniwersytetu Jagiellońskiego, pt „Samobójstwo Europy” . Czy pierwsza wojna światowa, zwana Wielką Wojną musiała się wydarzyć? Czy jej niemal przypadkowy wybuch nie powinien być przestrogą dla nas współczesnych? Zapraszamy do lektury recenzji tej książki w charakterze zachęty. Recenzja, autorstwa naszej redakcyjnej koleżanki, zamieszczona została pierwotnie i tam jest do chwili obecnej na portalu uniwersytetu Viadriny we Frankfurcie nad Odrą. Tekst publikujemy za zgodą autorki.

REDAKCJA PORTALU

***

Andrzej Chwalba, Samobójstwo Europy. Wielka wojna 1914-1918, Wydawnictwo Literackie, Kraków, 2014, s 646, cena: 59,90 zł

W 2014 roku minęło 100 lat od wybuchu wojny światowej, w wielu państwach zwanej Wielką Wojną. W historiografii polskiej, podobnie jak w niemieckiej, austriackiej i węgierskiej ta wojna nazywana jest I wojną światową, chociaż można spotkać również określenie Wielka Wojna. Rocznica jest przyczyną powrotu przez historyków do tego wydarzenia, do refleksji nad przyczynami i skutkami pierwszego w dziejach konfliktu o charakterze globalnym. Książek mieszczących się stricte w tematyce rocznicowej ukazało się na polskim rynku w tym roku stosunkowo niezbyt wiele (są tu np. Wielka Wojna Francuzów J.B. Duroselle, Wielka operacja zimowa pierwszej wojny światowej S. Czerepa , Wielka wojna i świadomość przełomu D. Kielak i inne). Pozycje te ukazują przeważnie wybrane epizody wojenne.

Prof. dr hab. Andrzej Chwalba, historyk średniego pokolenia, kierownik Zakładu Antropologii Historycznej w Instytucie Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego, znany z wielu publikacji na tematy związane z szeroko pojętą historią współczesności, podjął się zadania niemal karkołomnego. Postanowił w jednym tomie opisać I wojnę światową, poruszając niemal każdy aspekt tego wydarzenia od jej wybuchu aż po zakończenie. Taki zamiar należy uznać za niezwykłe wyzwanie, jakkolwiek bardzo pożyteczne dla przypomnienia tej zapomnianej nieco wojny. A. Chwalba podkreślił bliski związek historyczny pierwszej i drugiej wojny światowej. Wskazał, na czym te związki polegają. Trzeba dodać, że w Polsce wiedza o II wojnie światowej jest zdecydowanie pełniejsza i ciągle aktualna.

Już w rozdziale wstępnym, autor wyjaśnił, że książka jest częścią niezwykle obszernej światowej literatury historycznej na opisywany temat. Czytelnik dowiaduje się już początku lektury, że w państwach, na których Wielka Wojna odcisnęła swe gorzkie piętno, pamięć o tym wydarzeniu jest ciągle obecna. Szczególny powód do ciągłych powrotów badawczych mają historycy francuscy, dla których Wielka Wojna była okresem nie tylko ogromnych strat, ale i, jednej z nielicznych, chwały oręża Francji.

Autor podkreślił, że, mimo iż książka powstała w Polsce i napisana jest przez polskiego historyka, sytuacja Polski, przywróconej do państwowości po Wielkiej Wojnie, opisana jest w niewielkim stopniu. Celem napisania książki było przypomnienie wydarzeń stojących u przyczyn wybuchu wojny oraz mających miejsce w trakcie działań wojennych, na terenie Europy. Autor opisał także podstawowe skutki, jakie pociągnęła za sobą wojna w gospodarce oraz w szeroko rozumianych stosunkach społecznych. W Polsce, przez wiele lat, jej skutki w skali makro, nie budziły emocji historyków i nie mobilizowały do analiz i opisu. Dla Polski I wojna miała odmienne znaczenie niż dla pozostałych europejskich państw. Jej rola w życiu narodu polskiego była całkowicie odmienna niż w przypadku wielu państw europejskich. W wyniku tego globalnego konfliktu było możliwe odzyskanie niepodległości przez Polskę i w takim kontekście Wielka Wojna opisywana jest w polskiej historiografii.

Omawiana książka nie ma charakteru stricte naukowego. Jest pozycją o charakterze popularno-naukowym, co absolutnie nie umniejsza jej walorów poznawczych. O charakterze popularnym książki świadczy, przede wszystkim, rezygnacja z podawania przypisów. Przy tak wielkiej historycznie omawianej materii, jest to zaleta. Książka ma w założeniu charakter poznawczy. Jest merytorycznie naładowana informacjami o faktach, ich datach i okolicznościach zaistnienia. Zawiera opisy i oceny wydarzeń, które miały kluczowe znaczenie dla rozwoju sytuacji na wojennych frontach.

Czytelnik zainteresowany przyczynami i skutkami wojny oraz przebiegiem działań militarnych otrzymał możliwość zapoznania się z ogromną ilością faktów, bez konieczności natychmiastowej analizy źródeł pochodzenia informacji. To osoba autora jest gwarantem wiarygodności wszystkich podawanych informacji. Brak przypisów jest korzystny, ponieważ nie zaciemnia i tak niełatwego odbioru ogromnego materiału poznawczego. Jest również zaletą książki, iż język opisu jest komunikatywny na każdym poziomie odbioru.

Autor wykonał tytaniczną pracę zapoznając się z liczbami obrazującymi Wielką Wojnę, które następnie w ciekawy sposób, unikając nudy w przedstawianiu liczb, przekazał czytelnikowi. W oparciu o te dane można zrozumieć ogrom start, nieszczęść grupowych i indywidualnych, niszczycielskie oddziaływanie wojny na następne dziesięciolecia. Autor zastrzegł, za innymi historykami podzielającymi ten pogląd, że dokładnych rzeczywistych strat wojny nie da się wyliczyć nigdy! Obszar tych strat, od gospodarczych i wojskowych począwszy, na społecznych, w tym psychologicznych skończywszy, jest ogromny, wielowątkowy, a za tym – niepoliczalny.

Konstrukcja książki jest bez zarzutu. Przyjęcie chronologii, jako głównego sposobu opisu wydarzeń, jest w przypadku opisu działań wojennych korzystna dla czytelnika. Pozwala na szybką orientację w sekwencji zdarzeń i odnalezienie ich w książce. Treść podzielona jest na 9 rozdziałów, opisujących wszystkie ważne problemy wiążące się z Wielką Wojną. Autor wskazuje źródła wojny, przyczyny jej wybuchu i to czy można było jej uniknąć (rozdz.1.) . W oddzielnym rozdziale opisany został przebieg wojny na lądzie, przy czym w podrozdziałach opisane zostały działania na wszystkich frontach – wschodnim, dalekowschodnim, zachodnim, południowym, bliskowschodnim, bałkańsko-włoskim z uwzględnieniem poszczególnym lat wojny (rozdz.2.) . Autor przybliżył pokrótce sposoby prowadzenia wojny w tamtym czasie (rozdz.3.) . W oddzielnych rozdziałach opisane zostały wojna na morzu i w powietrzu (rozdz. 5. i 6.).

Szczególnym walorem omawianej książki jest to, że opisując zagadnienia typowo wojenne i wojskowe, a w tym zmieniające się techniki i technologie toczenia walk, niszczenia i uśmiercania, autor pokazał, jaki Wielka Wojna wywarła wpływ na rozwój szeroko pojętych technologii, w tym przemysłowych, oraz gospodarek (str.521).

Trzeba podkreślić, że autor celowo pominął wiele problemów związanych z I wojną światową, w tym problematykę zawieranych traktatów kończących wojnę. Uznał to za obszerny temat do oddzielnego opisu.

Nie została natomiast pominięta analiza wpływu wojny na losy społeczeństw oraz poszczególnych jednostek. Jest to największa zaleta omawianej książki. W historiografii, przybliżani historii Wielkiej Wojny bardzo często sprowadza się do odkrywania lub dookreślania nowych epizodów z teatru działań wojennych. A przecież wojna to ogrom nieszczęść ludzkich w skali makro i mikro, w skali całych społeczeństw oraz jednostek. Książka zawiera rozdział poświęcony w całości sytuacjom, w jakich znajdowali się w czasie wojny żołnierze – walczący, ranni, inwalidzi i dezerterzy. Autor nie pominął żołnierzy poległych, w tym tematyki cmentarzy wojennych, ich powstawania, znaczenia i wpływu na kształtowanie pamięci historycznej po czasy współczesne ( str.428-460).

W książce znajdujemy znakomite obserwacje i opisy zasadniczych zmian, jakie zaszły w społeczeństwach w zakresie stosunków pracy (str.543-558, 569), stosunku do kobiet i ich zmieniającej się pozycji społecznej wskutek zmiany stosunków społecznych jako całości (str.565, 563) . Znajdujemy także analizy w zakresie wpływu doświadczeń wojennych na rozwój ochrony zdrowia, medycyny, w tym metod leczenia i rehabilitacji.

Prof. A.Chwalba dokonał analizy wielu z przedstawionych informacji, w tym liczbowych, po czym syntetycznie ukazał procesy demograficzne, gospodarcze i społeczne wynikające z ogromnej liczby ofiar, jakie pochłonął pierwszy wojskowy konflikt światowy (rodz.9.- o bilansie wojny str.619).

Książka posiada zestaw wykorzystanej bibliografii, w której przeważają nieznane polskiemu czytelnikowi pozycje z uwagi na brak tłumaczenia ich na język polski, jakkolwiek są wyjątki dostępne w Polsce (np. Pierwsza wojna światowa 1914-1918 I.Becketta). Oparcie tekstu na danych niedostępnych w Polsce, w sposób naturalny zwiększa atrakcyjność książki dla zwykłego polskiego czytelnika, ponieważ uzyskuje on dostęp do informacji nieznanych dotychczas. Dla osób zainteresowanych naukowo historią okresu przełomu XIX i XX wieków zestawienie bibliograficzne może być cenną wskazówka do poszukiwań merytorycznych.

W części końcowej książki podane są źródła pochodzenia ilustracji, które to informacje bardziej czynią zadość prawom autorskim niż wnoszą coś do samej wiedzy. Fotografie wydaja się być zebrane nieco przypadkowo, jakkolwiek w sposób niebudzący wątpliwości związane są w omawianym zakresem. Jest spis map, których, jak się wydaje, mogłoby być w książce zamieszczonych więcej. Pozwoliłyby one na dokładniejsze prześledzenie teatru działań wojennych. Zamieszczenie indeksu nazwisk pojawiających się w książce jest w obecnych czasach standardem i książka zawiera taki indeks. Należy wyrazić żal, że książka nie posiada indeksu nazw geograficznych, których w książce jest bardzo wiele. Byłby on bardzo przydatny w poszukiwaniach wycinkowych, szczegółowych informacji o poszczególnych epizodach wojennych.

Reasumując: należy podkreślić, że A. Chwalba, pisząc omawianą książkę podjął, chciałoby się rzec, chwalebne wyzwanie, jakiego dotychczas nie podjął żaden polski historyk. Obszerna książka zawiera wszystkie niezbędne informacje o I wojnie światowej, jakie czytelnik powinien otrzymać, poszukując wiedzy o tym okresie w dziejach Europy i świata. Jest tu wiedza o działaniach wojsk na polach bitew wszystkich frontów Europy i świata, o zachowaniu przywódców w tych działaniach, o zachowaniu i położeniu zwykłych ludzi w tym żołnierzy. Jest wiedza o tym jak bardzo ta okrutna globalna wojna wpłynęła na obyczaje, na sferę ekonomiczną, gospodarczą i, w końcu, geograficzną, otwierając drogę do samostanowienia i samookreślenia wielu narodów, w tym Polaków. Są dane liczbowe ukazujące wydatki na cele wojskowe(str,621), a równocześnie wskazujące na przybliżony koszt wojny, bo całkowitego kosztu, przy uwzględnieniu każdego jej aspektu, nie da się wyliczyć.

Z książki A. Chwalby „Samobójstwo Europy. Wielka Wojna 1914-1928”, jako całości, dla czytelnika płynie nie tylko wiedza o tym, że pierwsza globalna wojna zmieniła gruntownie świat, powodując upadek wszystkich idei zrodzonych w wiekach wcześniejszych, że zakończyła całą poprzednią epokę Płynie także przesłanie Autora sprowadzające się do słów: „Nigdy więcej wojny”. Jest tak tym bardziej, że bez wątpienia Autor postawił tezę, że pierwsza wojna była zaledwie wstępem do tej drugiej, jeszcze bardziej tragicznej (str.625)

I uwaga drobna ostatnia: prof. A. Chwalba jest obecnie chyba jedynym polskim historykiem, który na określenie władzy powstałej w Rosji w wyniku rewolucji październikowej używa prawidłowego pod względem językowym określenia „radziecki”, a nie „sowiecki”. Ten erudyta historyczny i językowy pamięta, że to w języku rosyjskim istnieje słowo „sowiet”, zaś w polskim od słowa „rada” posługiwać się należy słowem „radziecki”.

Autorka recenzji:
dr Jolanta Czartoryska, Rzeszów, radca prawny, historyk, publicystka
doktor nauk humanistycznych z zakresu historii

Facebooktwittergoogle_plusmail